باغ ایرانی

باغ ایرانی

Persian Garden

طراحی و احداث باغ مدرن به سبک باغ ایرانی

از یک سو توجه به وابستگی انسان و طبیعت و از سوی دیگر تجربه تمدن های پیشین در ساخت محیط مصنوع، موسسه سبک معماری ایران را بر آن داشت تا با توجه به اصول باغ ایرانی در بازآفرینی آنها متناسب با زندگی امروز، ایده طراحی باغ خانگی را مورد مطالعه قرار دهد.

منشا اصلی هفتاد درصد بیماری های انسان معاصر، استرس حاصل از بحران محیطی و شیوه زندگی قرن بیست و یکم می باشد.

آلودگی محیط زیست به اندازه بحران انرژی در بحرانهای کنونی بشرتاثیر گذاشته است.

با وجود جنبه های مثبت تاثیر پیشرفت تکنولوژی در کیفیت زندگی انسان، در بسیاری از موارد به بهداشت روانی و اجتماعی انسانها آسیب می رساند. این بحران سبب به هم خوردن توازن و رابطه مطلوب میان انسان و طبیعت شده است.

از ﺳﻮی دﻳﮕﺮ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻫﺎی اﺧﻴﺮدرﭘﮋوﻫﺶ ﻫﺎی ﻋﻠﻢ رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﻣﺤﻴﻂ، ﻧﺸﺎن ﻣﻲ  دﻫﺪ، ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ ﺑﻪ ﻧﻴﺎزﻫﺎی اﻧﺴﺎن از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺧﻠﻮت،ﻛﺴﺐ آراﻣﺶ، ﺗﺄﻣﻞ، ﺧﻮدارزﻳﺎﺑﻲ و ﺧﻮدﺷﻜﻮﻓﺎﻳﻲ، ﺑﺮﺗﻨﺶ زداﻳﻲ و اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻴﺰان ﺑﻬﺪاﺷﺖ روان ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻓﺮدی وﺟﻤﻌﻲ ﻣﺆﺛﺮ اﺳﺖ و ﺣﻀﻮر ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻃﺒﻴﻌـﺖ در ﻣﺤـﻴﻂ ﻛﺎﻟﺒﺪی زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻴﺰان ﺑﺴﻴﺎری از ﺑﻴﻤﺎری های روانی، جسمی و اجتماعی را کاهش می دهد.

انسان بدوی با شناخت قوانین طبیعت، نیاز خود را از آن تامین می کرد و البته در نظر وی قداست طبیعت تا حد زیادی پا برجا بود.

متاسفانه، بی توجهی به طبیعت پس از انقلاب صنعتی در تمام کشورهای دنیا رخ داد.به طوری که تخریب آن پیامدهای ناگواری همراه داشته است.

در مقطع کنونی  تاریخ بشر، احیای دیدگاه قدسی درباره طبیعت، راه حلی برای بحران زیست محیطی معاصر می باشد.

در کلیه طراحی های باغ ایرانی توسط موسسه سبک معماری ایران، موضوع بازآفرینی باغ ایرانی در دو حیطه طراحی معماری و روان شناسی مد نظر قرار گرفته است.

در ذیل امکان پذیری بازآفرینی باغ ایرانی دست کم در دو قالب بررسی می شود:

نخست: خصوصیات و ویژگی های کالبدی و کیفیات فضایی باغ ایرانی.

دوم: فرهنگ و باور جمعی معاصر ایرانی نسبت به باغ.

مفهوم واژه باغ ایرانی:

در زبان فاری واژه های متنوعی به عنوان مترادف واژه باغ ایرانی استفاده شده است. مهمترین آنها عبارتند از: پردیس، بهشت، بستان، بوستان، رضوان، گلستان، گلشن، مرغ ، فالیز و پالیز و … .

استفاده از چندین لغت برای باغ ایرانی، موجب توجه ذهن انسان ایرانی به جنبه های خاص از ابعاد متنوع باغ می گردد. این تعدد اسمی برای واژه باغ ایرانی به واسطه اهمیت و تحول مفهوم باغ در زمان، به تدریج لغات و اصطلاحات زیادی ساخته شد.

واژه باغ در فارسی مانوی به صورت bag به معنی قطعه یا بخشی از زمین است و مترادف با معنای بخش، سهم و دارایی به کار رفته است. تمام این واژه ها از ریشه باستانی bag  می باشد که مصدر بخشیدن در فارسی نوین است.

گروهی از زبان شناسان باغ را برگرفته از ریشه کلمه بغ می دانند. بغ به معنی بهره و بخشش به کار رفته است. بغ در دین زرتشتی به معنی خداوند، اهورامزدا است.  در مجموع بغ چه به معنی بخش  و بهره و چه به معنی خداوند و سرور و بزرگ باشد، از ریشه bag  یا bak  به معنی بخشیدن است.  همان بخشایش ایزدی .

علاوه بر ریشه آسمانی و مقدس، باغ به معنی تقسیم شده به چند بخش نیز هست، که معنای زمینی و مادی را مجسم می کند. در واقع واژه باغ شامل مضامین معنوی و مادی به طور همزمان است.

پس میتوان واژه باغ را چنین توصیف کرد:

” باغ مکانی است مقدس که ویژگی تمامی معانی ذکر شده را دارد و مکانی است که بخشایش ایزدی در آن به انسان عطا می شود. انسان با ایجاد باغ ضمن آنکه کار خدایی می کند از این بخشایش و رحمت برخوردار می شود. ”

در سال ۱۹۸۲ در منشور فلورانس، تعریفی از باغ ارائه شد: “باغ ترکیبی معماری از جماد و نبات است که اثری زنده و نمایانگر فرهنگ هر قوم و شرایط اقلیمی زادگاهش می باشد.”

به بیانی دیگر ساختار اصلی تمام باغ های تاریخی جهان بر مبنای معماری طبیعت و مصنوع با روش تلفیق آب، گیاه و ابنیه است برای خلق فضایی مناسب جهت زیست انسان. اما آنچه باغ ایرانی را از سایر بناها متمایز کرده است معانی و ویژگی های کالبدی و کارکردی مختص به آن است.

باغ ایرانی:

باغ ایرانی پدیده ای فرهنگی، تاریخی و کالبدی در سرزمین ایران است و معمولا به صورت محدوده ای محصورساخته می شود.
محدوده ای که در آن گیاه و آب و ابنیه در نظام معماری مشخصی با هم تلفیق می شوند و محیطی مطلوب، امن و آسوده برای انسان به وجود می آورد. این پدیده در دو زمینه ماده و معنا و پیوند این دو حیطه با یکدیگرقابل بازبینی، باز خوانی، باز اندیشی و باز آفرینی است. زیرا عرصه گسترده ای از مفاهیم، معانی، کاربری ها، تکنیک ها و فنون و … را دربر می گیرد.

هدف از ایجاد باغ نزد ایرانیان:

منظور و هدف از ایجاد باغ نزد ایرانیان مواردی است که به صورت خلاصه به شرح ذیل است:

در ابتدا به اهمیت موضوعات مرتبط با باغ همچون آبگیر میان درختستان، درختان سرو ونخل، آب روان، تخت طاقدیس در میان بیشه انبوه و باغی که محل جشنها نزد ایرانیان دردوران پیش از اسلام بوده، می توان اشاره کرد.

سپس کاربردی تر شدن نقش گیاهان و آب درزندگی ایرانیان و حتی نقش تزیینی که آرایش باغ درهنرهای مختلفی چون فرش و کاشی کاری در دوران اسلامی پیدا نموده ، می باشد. در این زمینه، به اضافه نمودن هیجان شکار به باغها، به عنوان ورزشی که ازدیرباز ایرانیان لذت بی نظیری از آن می برده اند، اشاره می نماییم.

باغ باور کانونی فلسفه زندگی ایرانیها است، لذا به صورت طرح و نقشی دلخواه با تشبیه ها و استعاره های همگان پسند درمی آمد. به عنوان مثال تعطیلات برای ایرانیها استراحت در باغ و جشنها یعنی دوستان، خوراک و موسیقی در سایه آرام درختان است.

ممکن است قراردادها در زیر درختان بسته شوند واغلب وزرا سیاستهای خود را در کنار حوض آب تعیین می کنند…

باغ مکانی برای تفکر و گفتگو است. در باغ مدرسه ها، دانشجویان و استاد به مطالعه و مباحثه می پردازند.

ایرانی باستان، خود را در عطر فراوان گلهای باغ غرق می کند و در پوست نارنجی مایل به قرمز زردآلو، طعم شیرین و تند گوشت آبدار آن را تشخیص می دهد.او کیفیت آواز هر پرنده و صدای حرکت برگها را درآب روان می شناسد و آگاهانه خنکای سایه و تازگی آب حوض را احساس می کند….

باغ قرنها برای ایرانیها صحنه بزرگترین شادمانیها و محلی برای گریز ازتلاش و پیچیدگی های زندگی روزمره، گردوغبار وگرمای کوچه ها و گذرها، فراغت از رنج سفر، نور شدیدخورشید، هوای خشک و سوزان، و فرسودگی ساعتها کوشش یکنواخت بود.

حضور در باغ در اشعار و موسیقی ایرانیان به وضوح دیده می شود.

اهمیت باغ در تفکر ایرانیان حتی فراتراز زندگی مادی و در تعبیرات به کار رفته در سعادت جاودانی انسان دیده می شود. باغ محلی رویایی ورای جهان بود. مثلاً هنگامی که زرتشتی پارسا در می گذرد، در پایان شب سوم، خودرا در میان گیاهانی می بیند که عطرهای خوش از آن استنشاق می گردد. یا در دین اسلام که پاداش های خاص نیکوکاران در زندگی جاودانی در باغ مقدس بهشت قرار داده شده است.

بدین ترتیب، نیاز به باغ در ایران ریشه دار تر، مشخص تر و جهانی تر از شیفتگی ژاپنی ها به گلها  در باغهای ژاپنی وعشق انگلیسی ها به دشت و دمن و روستا است.

الگوی جامع باغ ایرانی:

الگوی باغ ایرانی بر اساس توجه و کاربرد خاص مربع در ترکیب کلی و اجزا آن استوار است و این خصیصه متمایز باغ ایرانی است که از دیرباز مورد توجه دیگران بوده است.

محدوده ای مربع یا مستطیل شکل از زمین که با دیواری محصور شده است. سطح این محدوده با دو محور(دو جوی) متقاطع عمود برهم  به چهار قسمت مساوی  تقسیم می شود.آب از حوض در محل تقاطع لین دو محور به چها جوی هدایت می شودو درختان درون سطوح را آبیاری می کند. اصلی ترین بنای باغ (کوشک) در مرکز تقاطع دو محور قرار دارد.

نظام ساختار هندسی باغ ایرانی:

محدوده باغ ایرانی به شکل مربع یا مستطیل در زمینی شکل می گیرد که میتواند مسطح، با شیب کم، شیبدار، نزدیک به رودخانه و یا در محل برکه باشد.

ﺣﺮﻛـﺖ ﻣـﺴﺘﻘﻴﻢدرﻣﺤﻴﻂ، اﺣﺴﺎس ﻫﺪﻓﺪار ﺑﻮدن، ﻓﻮرﻳﺖ و ﺗﺄﻣﻞ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻲدﻫﺪ .  ﺷﻴﺐ زﻣﻴﻦ نیزدرﺑـﺎغ اﻳﺮاﻧـﻲ اﻫﻤﻴـﺖ دارد.

ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺑﺎﻻ در ﻣﺤﻴﻂ،(ﺣﺎﻟﺖ ﺻﻌﻮدی) اﺣﺴﺎس اﻛﺘﺸﺎف و اﻧﮕﻴﺰه ﺑﺮای ﺑﺎﻻﺗﺮرﻓـﺘﻦ را ﺑـﻪ ﻫﻤـﺮاه دارد. اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر ذاﺗﻲ ﻣﻴﻞ دارد ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻫﺪفﻫﺎ، ﻳﻌﻨﻲ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻫﺎی ﺣﺴﻲ ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨـﺪ. در ﺣﺮﻛـﺖ ﺑـﻪ ﺳـﻤﺖ ﻫـﺪف، ﻣﻌﻤـﻮﻻ آﺳﺎن ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺗﻤﺎﻳﻞ دارد ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺠﺒﻮر ﻧـﺸﺪه اﺳـﺖ از ﺣﺮﻛـﺖ در ﺟﻬﺘـﻲ ﻣـﺸﺨﺺ ﻣﻨﺤـﺮف ﻧـﺸﻮد. ﺑﺎ ﺣﺮﻛﺖ در ﻣﺤﻮرﻫﺎی اﺻﻠﻲ و   ﻓﺮﻋﻲ ﺑﺎغ اﻳﺮاﻧﻲ، اﻧﺴﺎن درﻳﻚ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻫﺪف ( مکانی مرتفع که کوشک قرار دارد) ﻣﻨﻈﺮی از آب روان را ﻛﻪ در ﺧﻼف ﺟﻬـﺖ ﺣﺮﻛﺖ وی درﺣﺎل ﻋﺒﻮر، رﻳﺰش، ﺟﻬﺶ ﻳﺎ ﭘﺮاﻛﻨﺶ اﺳﺖ راﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ.ﺿﻤﻦ آن ﻛﻪ ﺑﺎزی ﻧﻮر وﺳﺎﻳﻪ، ﻋﻄﺮﮔﻴﺎﻫﺎن، ﻟﻤﺲ ﺧﻨﻜﻲ ﻫﻮا، ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺣﻮاس ﭘﻨﺠﮕﺎﻧﻪ وی را ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ.

بنابراین ﻧﻈﺎم ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻫﻨﺪﺳﻲ ﺑﺎغ اﻳﺮاﻧﻲ، محور های ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ و ﻫﺪﻓﻤﻨﺪ را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ. ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت اﻧﺠﺎم ﺷﺪه درروانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﺤﻴﻂ، اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﻣﺴﻴﺮﻫﺎ، اﺣﺴﺎس ﻫﺪﻓﺪار ﺑﻮدن، ﺗﺄﻣﻞ و اﻛﺘـﺸﺎف را ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻲ  دﻫﺪ.

ساختار هندسی باغ ایرانی به سه صورت عمده است :
  1. ایجاد یک محور در طول باغ
  2. دو محور عمود بر هم
  3. ایجاد سه کشیدگی موازی در عرصه باغ

و سپس تقسیم باغ به مربع هایی که خود دارای تقسیمات منظم می باشند.

در برخی از پژوهش ها علت اصلی مربع شکل بودن کرت های باغ ایرانی، سهولت آبیاری ذکر شده است.

 اما برخی نیزدر توصیف نظام ساختار باغ ایرانی” آسه بندی های قاطع، ابعاد صریح، خطوط دقیق، زوایای مشخص، سطوح راست گوشه، دیوارهای هم امتداد، فضاهای مستقل، پوشش های تخت، ترکیب هندسی و همگام، پلان های استوار و روان” را به زمان استقرار آریایی ها در سرزمین ایران نسبت می دهند.

عناصر، اجزاء و تزیینات باغ ایرانی:

این عناصر شامل درختان وکرتها، خیابانها، خَرَندها، آب و آبراه ها و آبگیرها و انواع آبنماها، فواره ها، پیکره ها، آلاچیق ها و کلاه فرنگی ها، کوشک ها یا ساختمان میانی باغ، خیمه هاو چادرها، گلها، حصار و کبوترخانه ها، بر جها، داربست و چفته، پرچین ها و پشته ها، پرندگان و ماهی ها، حیوانات، جانوران تزیینی، گیاهان و درختان تزیینی می شوند.

نظام های کالبدی باغ ایرانی:

در ﺑﺎغ اﻳﺮاﻧﻲ ﻧﻈﺎم هندسی باغ، اﻧﺘﻈﺎم دهنده ﻧﻈﺎم های کارکردی – کالبدی ( کاشت، آب، استقرار بنا) و نظام معنایی است.
ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﻈﺎم ﻣﻨﻈﺮ، ﻧﻈﺎم ﺳﺎﻳﻪ و ﻧﻈﺎم آواﻫﺎ، ﻣﻨﺘﺞ ازﻛﻴﻔﻴﺖ ﺗﻠﻔﻴﻖ وآﻣﻴﺨﺘﮕﻲ ﻧﻈﺎم ﻫﺎی ﻛﺎﻟﺒﺪی ﻳﺎد ﺷﺪه ﺑﻮده و ﻣﺨﺘﺺ ﺑﺎغ اﻳﺮاﻧـﻲ اﺳﺖ.

اﻏﻠﺐ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ” درﺑﺎغ اﻳﺮاﻧﻲ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻣﺎدی ﺑﻪ ﺑﻲ  ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻣﻌﻨﻮی ارﺗﻘﺎء ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ. ﺑﺎغ ﺗﺎ آن  ﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺳـﺎده و روﺷﻦ ﺷﻜﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮد و اﺑﻬﺎﻣﻲ”ﻣﺎدی” در راﺑﻄﻪ اﻧﺴﺎن وﻓﻀﺎ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﮔﺬارد”

درﺑـﺎغ اﻳﺮاﻧﻲ درﻋﻴﻦ آن ﻛﻪ درﻣﻜﺎن زﻣﻴﻨﻲ ﻗﺮار ﻳﺎﻓﺘﻪ اﻳﻢ، ﺑﺪون ﻓﺮاﻓﻜﻨﻲ ذﻫﻨﻲ و ﺟﺪاﻳﻲ ﭘﻨﺪارﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ(ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ) آدﻣﻲ ﺑـﺎ ﺳـﺎﺣﺖ ﻣﻘـﺪس ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻲﺷﻮد .  اﻳﻦ ﺣﺲ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﮔﻮﻧﮕﻲ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﺣﺘﻲ و  ﻓﻀﺎ، ﺗﻌﻠﻴﻖ ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ از ﺟﺪاﺷﺪن، ﺣﺲ آراﻣﺶ واﺑﺪﻳﺖ اﻳﺠﺎدﻣﻲ ﻛﻨﺪ و ﺑﺎ ﺑﺎﻓﺖ ﻣﻜﺮرﺧﻮد درﻃﺮاﺣﻲ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﻣﻌﻨﺎ را از ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﻴﺮون ﻣﻲ ﻛﺸﺪ و ﺑﻪ ﺟﻬﺖ اﻫﻤﻴﺖ اﺟﺰا وﻋﻨﺎﺻﺮ و ﻇﻬﻮر ﻣﻜﺮر آن ﻫﺎ درﺗﻤـﺎﻣﻲ ﻋﺮﺻﻪ ﻃﺮح، آدﻣﻲ را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ وﺣﺪت وﺟﻮد می رﺳﺎﻧﺪ.

نظام کاشت درختان و گیاهان در باغ ایرانی:

نظام کاشت درختان و گیاهان در باغ ایرانی علاوه بر پاسخ مناسب به ویژگی های اقلیمی و جغرافیایی سرزمین ایران، کیفیت ویژه ای به فضای باغ ایرانی بخشیده است. نظام کاشت موجب پدیدار شدن نظام های سایه و منظر شده است.

در نظام کاشت باغ ایرانی، رعایت جهات جغرافیایی، مشخصات محیطی، استفاده بهینه از آفتاب، پایداری در برابر باد، هماهنگی با حرارت، راحتی داشت و فراوانی برداشت، تامین محیط آرام و مصفا، ایجاد تنوع مطبوع و برقرای زیبایی افراز می شود.

در باغ ایرانی دو نوع شیوه کاشت شناسایی شده است:

شیوه کاشت درختان به موازات هم و با فاصله معین درون کرت ها:

در این شیوه در هر راس کرت های اصلی درختی با طول عمر بالا کاشت می شود . سپس به مربع های کوچک تر تقسیم می شود و در هر راس آن درختانی با طول عمر کمتر کاشته می شود. در اثر گذشت زمان و تا زمان جایگزینی درختان از بین رفته، شکل کلی باغ از نظر بصری و کیفیت فضایی از بین نخواهد رفت و ناگهان قسمتی از باغ خالی از درخت نمیشود و همچنین امکان نوردهی منظم همه درختان فراهم می شود.

شیوه کاشت پنج نقطه ای:

به این ترتیب که در هر شکل مربعی چهار درخت در گوشه ها و یکی در مرکزکاشته می شود. در این شیوه علاوه بر اینکه ردیف های درختان به موازات هم قرار گرفته است، اما یک ردیف درمیان درختان روبروی هم نیستند. این شیوه علاوه بر این که تمام ویژگی های شیوه اول را درا می باشد، مناظر انبوه تری از درختان پدید می آورد.

در سیستم آبیاری دو گونه درخت به عمل می آیند: یکی درختان در حاشیه جوی های آب و دیگری در باغچه ها.

در حاشیه جوی، عمدتا درختان سایه دار قرار دارند مانند سرو، چنار و بید و … که به علت جریان دائم آب، محیط منسب تری برای رشد دارند.

در باغچه ها درختان با ریشه های گسترده قرار می گیرند که باید به صورت غرقابی آبیاری شوند.

در محور اصلی هرگز درختی کاشته نمی شود و معمولا آبنما قرار دارد. یا گیاهی کاشته می شود که زیاد بلند نشده و چشم انداز  محور اصلی را سد نکند.

برای تاکید بر محور های اصلی باغ ایرانی در دو طرف آن دالان سرپوشیده ای از درختان ساخته می شود که ترکیبی از درختان خزان پذیر و خزان ناپذیر است. در این محورها یک درمیان درختان سرو و چنار کاشته می شوند. این همان خصوصیتی است که در باغ های ایتالیا و به تبع آن باغ های فرمان فرانسوی مورد الهام قرار گرفته است.

علاوه بر درختان مثمر و درختان بی بار، کاشت گلها و گیاهان با تنوع رنگی زیاد، ترکیب های رنگی متنوعی در فصول مختلف سال به وجود می آورد که به نوعی وجه تمایز باغ ایرانی نسبت به باغ های دیگر سرزمین ها می باشد.

نظام آب در باغ ایرانی:

در تفکر انسان ایرانی دوران باستان، آب به عنوان سرچشمه حیات به قدری اهمیت دارد که الهه ای برایش متصور شده اند.

آناهیتا یا ناهید به عنوان الهه آب در آن دوران ستایش می شد. ساخت عبادتگاه ها در کنار آب نشان از تقدس آب در گذشته داشته است. در تفکر زرتشتیان باستان، آب پس از آتش مقدس ترین عنصر برشمرده می شد. به عنوان نمونه آتشکده آذرگشسب در کنار دریاچه ای جوشان قرار دارد و در کنار این آتشکده معبد آناهیتا قرار گرفته است. آب دریاچه از طریق نهری وارد معبد شده، در دالان ها گردش کرده و در میان معبد حضور آرام خود را اعلام می کند.

آب به عنوان مایه حیات هر موجودی، نمادی از بهشت و نعمت های بهشتی است. عامل تذکر به عنوان یکی از اساسی ترین منابع شناخت و اثبات وحدانیت الهی است. در قرآن اشاره به چشمه تسنیم و کوثر به عنوان چشمه های آب بهشتی نمونه ای از تقدیس این عنصر طبیعی در منابع اسلامی است.

یکی دیگر از مشخصه های مهم باغ ایرانی تمایل زیاد به نمایش آب بوده و معمار باغساز بازیهای غریبی با آن انجام داده است.

حرکت آب روی سطوح باغ و هم جهت با شیب زمین، صورت خطی آب در باغ ایرانی را پدید می آورد. معمار باغ ساز ایرانی بارها آب را به درون زمین برده و بیرون می آورد. با این کار علاوه برآنکه از هدر رفتن آب و تبخیر آن جلوگیری میکند، نمایش زیبایی از آب فراهم می آورد. نمایش آب به صورت خطی فقط به حرکت افقی آب در جوی ها، آبگردان ها و پاشوی اطراف حوض ها ختم نمی شود . بلکه با ساخت فواره و جهش و حرکت عمودی آب از پایین به بالا صورت زیبایی از آب نمایش داده می شود.

علاوه بر آن، ذخیره آب در استخر های کم عمق پهناور ، موجب نمایش آب در سطح شده که خود بیان خاصیت انعکاسی این سطوح شفاف بربیکرانگی فضای باغ و وسعت مجازی باغ ایرانی دلالت دارد.

در زمین های شیبدار، حرکت آب  در مسیر خود و ریزش از سکویی به سکوی دیگرنمایش زیبایی از آبشارهای کوچک ارائه می کند. با قراردادن سنگ تراش های کوچک در مسیر ریزش آب جهش پیدا کرده  و به صورت حجمی از ذرات معلق به سطح پایین تر می ریزد. از این تکنیک در سینه کبکی ها استفاده می شود. علاوه برآن، آواهای دلپذیری از جریان آب بر روی سینه کبکی ها به گوش می رسد. صورت های خطی، سطحی و حجمی آب در باغ ایرانی پاسخ مناسب و دقیقی به  نیازهای گوناگون آب در باغ ایرانی است.

نظام استقرار ابنیه در باغ ایرانی:

نظام استقرار ابنیه در باغ ایرانی به تمام عناصر مصنوع نظم می دهد و فضای باغ را ساماندهی می کند.

 این نظام نیز بر نظام ساختاری باغ منطبق است. شناخته شده ترین عنصر مصنوع در باغ ایرانی دیوار های باغ است. در باغ ایرانی تمامی عناصر شکل دهنده به باغ به وسیله دیوار در بر گرفته می شوند.

هدف از ایجاد دیوار علاوه بر کارکرد امنیتی( حفاظت باغ در برابر حیوانات وحشی، محافظت باغ و ساکنان باغ از حمله دشمنان و همچنین ایجاد آرامش روانی با تامین امنیت برای ساکنین) دارای کارکرد اقلیمی نیز می باشد.

در کارکرد اقلیمی محافظت از وزش بادهای گرم و خشک، نفوذ شن های روان، نگه داری رطوبت موجود در باغ و ایجاد سایه بیشتر اهمیت زیادی دارد. به روایتی دیگر، دیوار در باغ ایرانی دو دنیای متفاوت را از هم جدا می کند.  همین عامل یکی دیگر و وجوه تمایز باغ ایرانی نسبت به سایر باغ هاست.

عمارت سر در و کوشک اصلی که معمولا در راستای محور اصلی باغ ایرانی قرار دارند، مطابق با ساختار  هندسی باغ احداث می گردد. عمارت سر در که در مجاورت راه اصلی دسترسی به باغ است، محل سکونت نگهبانان، باغبانان و سایر کارکنان خدماتی باغ  است.

عمارت کوشک برونگراست و محل استقرار آن در محور اصلی باغ می باشد. معمولا سطح کوشک کمی بالاتر از سطح باغ بنا می شود تا به نحوی از چشم انداز های باغ استفاده گردد.

ساختمانهای دیگری از جمله حمام، اصطبل، انبارها و محل سکونت کارکنان و خدمه در جداره دیوارهای بیرونی باغ قرار می گیرند.

نظام کاشت گیاهان در باغ ایرانی سبب ایجاد نظام سایه ، نظام آواها، نظام بویایی و نظام چشایی می شود.

نظام سایه:

در باغ ایرانی، کاشت درختان بلند قامت و سایه افکن، دسترسی ها و محل های نشیمن و تجمع را حتی در زیر تابش آفتاب سوزان، تحت سایه قرار می دهد.

نظام آواها:

انواع درختان و گیاهان موجب جلب پرندگان می شود. حضور پرندگان سبب می شود تا فضای باغ از آوای آنها آکنده شود.
همچنین با عبور نسیم و باد از میان شاخ و برگ ورختان و گیاهان، آواهای ویژه ای ایجاد می شود.

نظام بویایی:

کاشت و پرورش گل های معطر از جمله بهارنارنج، یاس و محمدی و … علاوه بر ایجاد سایه و کاهش دمای هوا موجب تلطیف هوا شده و گاه گرد و غبار هوا را به خود جذب می کند.

نظام چشایی:

کاشت گیاهانی مانند نعناع و رازیانه و گل سرخ علاوه بر مصارف خوراکی، برای موارد درمانی نیز کاربرد دارند.

برخی از خصوصیات کلی باغ های ایرانی:

الف ) سلسله مراتب

بر اساس این اصل عناصر مختلف و فضاها بر اساس اهمیت، ارزش کارکردی و عوامل دیگر در کنار هم قرار می گیرند. در طراحی اغلب باغ های ایرانی این اصل به خوبی دیده می شود. سلسه مراتب در باغ ها از سردرورودی شروع و به کوشک باغ می رسد. این اصل را در ارتفاع، رنگ و اندازه عناصر باغ هم میتوان جستجو کرد.

ب) تقارن

اصل تقارن کامل ترین شکل تعادل می باشد که علاوه بر جنبه های زیبا شناسی از لحاظ ایستایی نیز همواره مورد توجه بوده است. در باغ های ایرانی به وفور از اصل تقارن استفاده شده است. کوشک های ساخته شده متقارن بوده و بر روی محور یا مرکز تقارن واقع اند. در محور اصلی باغ ایرانی حتی درختان، درختچه ها و گل ها نیز قرینه کاشته شده اند. باغ های مستطیلی بسته به مکان قرار گیری کوشک، یک یا دو محور تقارن و پلان های مربع اغلب چهار محور تقارن دارند.

ج ) مرکزیت

اصل مرکزیت، غالبا برای تاکید به مهم ترین قسمت مجموعه مورد استفاده قرارمی گیرد. اصل مرکزیت بیشتر در کوشک ها دیده می‌شود. خصوصا کوشک هایی با طرح هشت بهشت. این اصل در پلان مربع با وجود کوشک در محل تقاطع محور ها، در اوج خود می باشد.

د) ریتم

به معنی تکرار موزون ساده یا پیچیده یک عنصر یا پدیده در یک اثر هنری است. منظور از تکرار موزون پیچیده، تکرار چند عنصر یا مجموعه به نحوی است که درک روابط و قانونمندی های حاکم بر آنها به مشاهده دقیق و عمیق نیاز دارد.
در باغ ایرانی این اصل را می توان در دیواره های حاشیه باغ، دیواره های صفحه بندی حاصل از زمینهای شیب دار و حتی در کفسازی هاو محورهای اصلی باغ مشاهده کرد.

ه) استقلال و تشخیص فضاها

در معماری ایرانی همه فضاها دارای استقلال و متشخص اند و هیچ فضایی منفی یا مانده از فضای دیگر نیست.
درباغ ایرانی نیز همه فضاها اعم از ساخته و ساخته نشده ، از خود هویتی به نمایش می گذارند. بطوریکه حتی فاصله میان دو فضای مستقل، خود عرصه ای کامل به شمار می‌آیدکه واجد تعریف ، هویت و عملکرد مستقل می باشد.

و)تنوع در وحدت، وحدت در تنوع

باغ ایرانی در عین وحدت در خطوط کلی، هندسه و مصالح اجرایی، دارای تنوع فضایی بی نظیری است.تنوع فضایی باغ با تعریف فضاهای مستقل از هم از طریق محدودسازی، تنظیم فاصله دید، بهره گیری از اشکال کامل هندسی، طرح کاشت، ترکیب بندی های متفاوت از گونه های گیاهی، کارکردهای فضایی آب، بهره گیری از مصالح و امثال آن نمود پیدا میکند. محورهای اصلی، محورهای فرعی، کرت‌ها، انواع حوض ها و فضاهای ساخته شده با نوع بسیار زیادی که ارائه می دهند نشان از یک نظم و وحدت سازی در کلیت باغ می دهند.

ز)طبیعت گرایی و بهره گیری از منظر

فرهنگ ایرانی انسان را جدا از طبیعت نمی بیند، بلکه او را همراه باسایر عناصر طبیعت می داند و دل سپردن به طبیعت و استفاده از مناظر طبیعی را علاوه بر اینکه پی بردن به آیات و نشانه های خدا می بیند، موجب نشاط روان آدمی می داند. این اصل در باغ ایرانی سبب بوجود آمدن فضاهای نیمه باز مانند ایوان و کوشک شده است که حد فاصل و پیوند دهنده فضای طبیعت (حیاط یا منظره باغ) و بخش ساخته شده می باشد.
وجود فضای دنج و خلوت و پناه بردن به گوشه طبیعت در باغ ایرانی یک قاعده است، در نتیجه باغ ایرانی فضایی عارفانه و شاعرانه برای تامل به شمار می رود. وجود چشم اندازهای عمیق و باز در محورها و مسیرهای اصلی باغ، عدم وجود موانع بصری و هدف دار بودن این مسیرها (رسیدن به فضای ساخته شده یا یک نشانه بصری) بر طبیعت گرایی بیشتر صحه میگذارد.

در نهایت ویژگی های مشترک باغ های ایرانی را می توان این گونه بر شمرد:
  • تقسیم سطح باغ غالبا به چهار بخش
  • احداث باغ غالبا در زمین شیب دار
  • محصور بودن پیرامون باغ با دیوار
  • استفاده از خطوط راست در طراحی باغ
  • وجود یک ساختمان در مرکز یا بلندترین قسمت فضا
  • وجود عمارت سر در ورودی باغ
  • استفاده از یک جوی دائم اصلی (آب دائم)
  • روان نمودن آب به گونهای که صدای آب به وجود آید (آب شیبها)
  • استفاده از سنگهای تراش دار در کف جوی برای نمابان شدن موج آب (سینه کبکی)
  • وجود رابطه نزدیک با طبیعت و عدم وجود حد فاصل بین ساختمان و باغ
  • وجود حوض یا استخر برای تامین آب و زیبایی چشم انداز در مقابل عمارت
  • رابطه نزدیک با طبیعت
  • استفاده از درخت های زیاد و سایه دار و وجود معبرهای باریک
  • اختصاص دادن بیشترین قسمت باغ به کاشت درختان میوه
  • استفاده از انواع گلهای زینتی و دارویی
  • استفاده بیشتر از گل سرخ نسبت به گونه های دیگر
  • فقدان فضای سبز بیهوده
×

با سلام:

گروه سبک معماری ایران به صورت تخصصی در زمینه مشاوره و طراحی پروژه های :

رفاهی و اقامتی، تفریحی و گردشگری، صنعتی و کارگاهی، اداری و تجاری، مسکونی، باغ و ویلا فعالیت می نماید.

با بیش از ۲۰ سال سابقه درخشان در طراحی و اجرای پروژه های قابل استعلام در صنعت ساختمان و بهره گیری از تیم خلاق معماری و مهندسین سازه اطمینان داریم نیاز شما را در زمینه طراحی ایده آل و اجرای با کیفیت برآورده می نماییم.

× گفتگو جهت مشاوره رایگان